June 22, 2026

Қазақстандағы білім беру: жүйелік мәселелер және жеке жауапкершілік

Мақалалар

Пайдалы ақпарат

2026 жылғы мамыр айында қоғамдық пікірді жедел мониторингтеу жөніндегі DEMOSCOPE бюросы Қазақстандағы білім сапасына қатысты 1 100 азамат арасында сауалнама жүргізді.

‍

Сауалнамаға қатысқан әрбір үшінші респондент педагогтердің біліктілігінің төмендігін және сыбайлас жемқорлықты білім беру жүйесінің дамуына кедергі келтіретін басты фактор ретінде атады. Респонденттердің 40%-дан астамы Қазақстанда сапалы білімге тең қолжетімділік қамтамасыз етілмеген деп есептейді. Ал PISA-2022 халықаралық зерттеуінің нәтижелері бойынша Қазақстан 81 елдің ішінде математикадан 46-орында, оқу сауаттылығы бойынша 61-орында.

‍

Дереккөз: DEMOSCOPE зерттеуі - білім беру жүйесінің дамуына кедергі келтіретін негізгі факторлар

‍

Бүгінгі жағдай қандай?

‍

DEMOSCOPE зерттеуі бірнеше маңызды мәселені көрсетеді.

‍

Біріншісі - педагогтердің біліктілігі

‍

Респонденттердің 30,8%-ы мұғалімдердің кәсіби даярлық деңгейін жеткіліксіз деп санайды. Сонымен қатар, 18,6%-ы мұғалімдердің төмен жалақысын жеке проблема ретінде атап өткен. Мұның себебі түсінікті: еңбекақысы төмен мамандық білікті кадрлар үшін тартымды бола бермейді.

‍

Екінші мәселе - сапалы білімге қолжетімділіктің тең болмауы

‍

Қазақстандықтардың 57,4%-ы Алматы, Астана және Шымкент қалаларындағы орта білім сапасы басқа өңірлерге қарағанда жоғары деп есептейді. Респонденттердің 38,8%-ы білімдегі теңсіздіктің негізгі себебі ретінде отбасының табыс деңгейін көрсетсе, 23,8%-ы тұрғылықты жерді атаған. PISA деректері де әлеуметтік-экономикалық жағдайдың оқушылардың білім нәтижесіне тікелей әсер ететінін растайды.

‍

Үшінші мәселе - жүйелік инерция

‍

Қазақстандағы білім беру жүйесі ұзақ жылдар бойы түрлі реформалардан өтіп келеді. Алайда бір реформаның нәтижесін көрмей жатып, келесісінің енгізілуі күткен нәтижеге қол жеткізуге кедергі. PISA сарапшылары соңғы он жыл бойы орта білім беру жүйесіндегі ұқсас мәселелерді қайта-қайта атап келеді.

‍

Жеке жауапкершілік

‍

Жүйелік мәселелерді бір күнде және тек жоғарыдан қабылданатын шешімдер арқылы шешу мүмкін емес. Бірақ сапалы білімді саналы түрде таңдаған әрбір адам өзгерістің бір бөлігіне айналады.

Білім беру сапасына талап қою да, өз амбицияларыңа сай келетін ортаны іздеу де - қалыпты әрі дұрыс таңдау.

‍

Тең емес мүмкіндіктер мәселесіне жауап

‍

Мектепте қай тілде оқығанына қарамастан қазақша, орысша немесе басқа тілде болсын. Қай өңірден келгеніне қарамастан. Отбасының табыс деңгейі қандай болса да.

‍

Foundation Year бағдарламасы бастапқы мүмкіндіктер арасындағы айырмашылықты азайтуға бағытталған. Ірі қалада білім алған оқушы мен ауылдық өңірден келген студент арасында жинақталған он бір жылдық айырмашылықты дұрыс орта, білікті оқытушылар және тиімді оқыту тәсілі арқылы бір жыл ішінде айтарлықтай қысқартуға болады.

‍

inVision U университетінің Foundation Year бағдарламасында студенттер ағылшын тілін жетілдіріп, кейін оқуын ағылшын тілінде жалғастыруға дайындалады. Сонымен қатар математика мен IT негіздерін нығайтып, сыни ойлау және академиялық жазу дағдыларын дамытады.

‍

Егер талапкердің мақсаты айқын болып, еңбек етуге дайын болса және өз болашағын Қазақстанда көрсе, шетелге кетпей-ақ, білім алу үшін несие алмай-ақ, inVision U-да бакалавриат деңгейінде сапалы жоғары білімді толық грантпен алуға болады. Білім алу үшін несие алудың қажеті жоқ. Оқуды аяқтағаннан кейін ешқандай міндеттеме болмайды.

Дәл қазір жасауға болатын маңызды таңдау

‍

DEMOSCOPE зерттеуінің нәтижелері қазіргі жүйенің жай-күйін сипаттайды. Бірақ олар жеке адамның білім алу мүмкіндігін де, болашағын да алдын ала анықтап бермейді.

Жүйелік мәселелер расымен бар. Педагогтердің біліктілігі, білімге тең қолжетімділіктің болмауы және өңірлер арасындағы айырмашылықтар мыңдаған адамның өміріне әсер етуде.

Алайда «жүйе әділетсіз» деу мен «ештеңені өзгерту мүмкін емес» деудің арасында үлкен айырмашылық бар. Бүкіл жүйені бір күнде өзгерту мүмкін емес. Бірақ сол жүйенің ішінде өз жолыңды өзгертуге болады.

‍